Voorbij de muur van hiërarchie

Boeken    Interviews       Columns        

 

Wanneer gaat de muur van hiërarchie eigenlijk vallen?

Ik geloof niet in plotselinge en drastische veranderingen. Als die zich al voordoen zijn het meer abrupte manifestaties van wat allang onder de oppervlakte speelt. De Berlijnse muur is weliswaar in een nacht gevallen. Maar eigenlijk viel deze al jaren daarvoor en je zou kunnen stellen dat de muur nog steeds valt. Een plotselinge verandering is een gevolg van een langer lopende beweging. De wereld zie ik als een rijk en enorm verbonden ‘netwerk van netwerken’ waarbinnen mensen elkaar over en weer beïnvloeden . Inderdaad, de hype-zin 'de wereld wordt steeds complexer' is waar. Maar die wereld was eigenlijk altijd al complex. Het loont de moeite om er nu eens uitsluitend en waarachtig zo naar te kijken. De wereld is complex en dus niet beheersbaar en niet voorspelbaar. We weten bijvoorbeeld hoe het weersysteem in elkaar zit en wat de bewegingen en invloeden daarin zijn, maar daarmee kunnen we het weer nog steeds niet ver vooruit voorspellen. Voorspellingen doen over de toekomst van werk laten zich dan ook moeilijk serieus nemen.


We kunnen wel naar de toekomstige functie van werk kijken door – net als bij het weersysteem – vast te stellen welke bewegingen en invloeden er toe doen. Bewegingen, veroorzaakt door de mensen die het werk uitvoeren. Het is een genoegen om in contact te zijn gekomen met Aart Bontekoning, Marieke Grondstra en Kim Castenmiller. Van hen komt mijn inzicht in het belang van generaties in het werk. Niet zozeer de typische levensfase waar iemand, gezien zijn leeftijd, in zit (leeftijdscohort), (b)lijkt bepalend, alswel de periode waarin iemand destijds puberde en studeerde (geboortecohort).


Bontekoning ziet vier generaties. Te kort door de bocht en in mijn eigen woorden zijn dat de volgende met ieder zo hun kenmerken. De Protestgeneratie – de zestigers van nu (60-75 jaar) – gaat voor draagvlak, structuur en wil haar ervaring zenden. De X-generatie – de vijftigers (45-60 jaar) – bundelen krachten, verbinden en zijn voorzichtig afwachtend. De Pragmatische generatie – de veertigers (30-45 jaar) – wil vrijheid, gaat voor zelfontplooiing, is efficiënt en resultaatgericht. De Y-generatie (screenagers) – de twintigers (15-30 jaar) – is open, direct, zelfbewust en gaat voor zelf en tegelijk vooral voor samen.


In de komende jaren schuift de Protester uit het formele werk en neemt de invloed van de Y-er toe. De Y-er kijkt anders tegen structuren en bazen aan. De Y-er maakt het de Pragmaat die in de leiderschapsfunctie terecht is gekomen, lastig. Ook de aankomende generatie, de tieners van nu en vaak de Z-generatie genoemd, laat al iets van zich zien. Nog niet altijd zichtbaar, maar wel te bespeuren in gedrag en gepraat op school en bij verenigingen. Het is opvallend hoe bloedserieus zij zijn over hun zorg voor de wereld en het samen verantwoordelijk zijn. Het lijkt erop dat zij op de lange termijn zorg willen dragen voor het voortbestaan van de groep.


De impact van de verschuiving in generaties wordt nog te weinig serieus genomen. Wat betekent bijvoorbeeld deze beweging voor de 'Berlijnse muur' van het hiërarchisch organiseren van nu. Er wordt tegenwoordig veel gesproken over vakmanschap voorop, weg met het control- en beheersparadigma. De werkelijke doorbraak kan wel eens komen van de Y-er die niet meegaat in het populistische 'weg met de manager' - waar ik zelf overigens flink aan bijdraag. De Y-er is het er weliswaar mee eens, maar doet en handelt. Die neemt het gedoe voor een feit aan en stapt vervolgens door. Dat komt door haar zelfbewustzijn, haar weten wat zij wil en daar graag open, direct en authentiek over praat. Zij trekt zich weinig aan van de bestaande hiërarchie. "Hoezo gebruikelijk? Het kan anders en dat laten wij zien!" Liever laten zien dan erover blijven praten. Doen is het nieuwe denken.


De Y-er zal degene zijn die de eerste steen uit de Berlijnse muur pakt en de beweging naar andere overtuigingen over organiseren inzet. En dan kan het snel gaan. Want anders dan wat andere generaties doen gaat de Y-generatie in verbinding met de andere generaties. Zij is in contact, heeft aandacht voor de ander, respecteert authentieke mensen. De Z-generatie zal een decennium later de beweging een extra swing geven.


Dan kan wel eens het beeld van ondernemingen als netwerken, als fluïde samenwerkende groepen, als werkgemeenschappen werkelijkheid worden. De consequenties zijn groot voor traditionele organisaties. Het vallen van een muur is ook niet niks. Het is onomkeerbaar ondanks de heimwee daarna naar vroeger.


Afdelingen verdwijnen. Staforganen versmelten met maakgroepen. HR is niet meer. Het vakmanschap daarvan blijft, maar is in andere vorm beschikbaar. Je verschuilen in een afdeling en een functie is er niet meer bij. De werkelijke bijdrage vanuit ervaring en vakkundigheid telt. Die bijdrage uit zich niet in functies maar in meerdere rollen binnen bijvoorbeeld zo'n tijdelijke werkgemeenschap. Het wordt meedoen, vanuit eigen keuze, zonder vrijblijvendheid.


De jongste generaties maken iets tot werkelijkheid, waar wij al decennia lang steeds pregnanter over praten maar weinig in doen. Blijkbaar een hardnekkig langzaam proces. En, het kan dus tegelijk onverwacht snel gaan. Advies? Verbind je als de wiederweerga of, als je dat al bent, blijf verbonden met alle andere generaties. Word je elke dag gewaar van wat zich die dag als nieuw aandient.


De sporen van de hierboven geschetste toekomst zijn overigens, voor wie dat wil, al zichtbaar en herkenbaar. Niet alleen door te luisteren naar de jongste generaties maar ook door te kijken naar ondernemingen als Schuberg Philis, Effectory en Help Gewoon, en naar initiatieven als Part-up (Laurens Waling), Knowmads (Pieter Spinder) en Value Based Projectmanagement (Nicoline Mulder). Hun ondernemende drijfveren zijn maatschappelijk. Wat zij gemeen hebben is hun behoefte die verder gaat dan hun bedrijf of organisatie. Het neerzetten  van een 'geldmachine' is voor hen secundair.


De functie van werk wordt maatschappelijk en participatief. Vanuit vakkundigheid en rollen. In gemeenschappen, tribes, netwerken, netmerken, enzovoorts. Jawel, dat geldt ook voor grote organisaties. Als je nu kijkt naar waar binnen banken de innovaties vandaan komen zijn zelfs daar al kleine sporen zichtbaar. In die werkelijkheid komt de radicale vernieuwing vanuit de verbindingen tussen betrokken vakmensen die zich niet laten tegenhouden door afdelingen, regels of bazen.


Wat mij betreft een zonnige toekomst. Met de zon komt ook de schaduwkant. Gelukkig is het juist de Y-generatie die daar anders mee omgaat. Zij zal de schaduwen als vanzelfsprekend integreren. Het hele systeem aan tafel en niet uitsluiten. Dat verwacht ik vanwege hun open leerhouding, ook naar de andere generaties. 
Als ik het verkeerd zie en de beweging in generaties zich toch anders manifesteert. Dan blijft de 'muur' van het dominante hiërarchisch organiseren staan en verandert daarmee de functie van werk weinig substantieel. Die sombere toekomst houdt echter geen stand.

Als deel van de protestgeneratie wil ik niets anders dan bijdragen aan ene revolutie ten aanzien van werk. Samen met de nieuwe generaties moet dat lukken. Ik hoop het, ik steun het, ik weet het: de functie van werk kantelt, eindelijk.