Belonen als ondernemer

Boeken    Interviews       Columns        

 

PW-vakblad, november 2002

interview door judith spruit

Samen voor onszelf

De ondernemende werknemer, welk bedrijf droomt er niet van? In goede tijden de winst, in slechte tijden niets. Maar vooralsnog gaat belonen van ondernemend gedrag Nederland al ver genoeg.


“Nu het economisch minder gaat, realiseren veel bedrijven zich dat een groot deel van het verdiende geld opgaat aan personeelskosten. Daarom krijgen wij steeds vaker de vraag of we die beloning niet kunnen verbinden aan de resultaten van de onderneming.” Aan het woord is Frans Drion (49), directeur van Drion & Verwoest Consultants in Weesp. Het bureau studeerde de afgelopen jaren intensief op systemen waarin medewerkers beloond worden alsof ze ondernemers zijn.


Eén vaste formule voor het belonen als ondernemers bestaat niet, weet Drion. In sommige bedrijven is het topmanagement verplicht om binnen enkele jaren het totale netto jaarsalaris (enkele tonnen euro per jaar) te investeren in aandelen. Een variant is om bijvoorbeeld de helft van het inkomen vast te maken en de andere helft te koppelen aan de winst van de onderneming als geheel. Presteert het bedrijf goed, dan kan de andere helft contant worden uitgekeerd of in de vorm van aandelen. Derde variant is om pas na een paar jaar te betalen, als de onderneming ook op langere termijn goed loopt.


Belonen als ondernemers moet niet worden verward met prestatiebeloning. Drion: “Prestatiebeloning is veel meer verbonden met de doelstellingen van het individu en de afdeling. Hier kijk je breder: het is geen extra dat er bij komt op je vaste salaris, maar maakt een veel groter deel uit van het totaal dat je krijgt. Je loopt dus ook echt risico en er wordt uitsluitend gekeken naar het resultaat van de onderneming.”


Transparantie

Je werknemers belonen als ondernemers kan vele vormen aannemen. Neem het Delftse bedrijf The Vision Web, gespecialiseerd in ict, financiële dienstverlening en consultancy. Dat gaat er prat op te bestaan uit tientallen micro-ondernemingen of boetieks, die met z’n allen een netwerk vormen: The Vision Web. In die kleine onderneminkjes kan iedereen onder de vleugels van het grote bedrijf zijn eigen club beginnen. Dat kan uitmonden in een eigen inschrijving bij de Kamer van Koophandel of als BV. Zo ontstonden de afgelopen jaren onder meer Finext en Change Vision.


“Wie in een normaal bedrijf een idee heeft, legt het neer bij de manager en wacht af wat er gaat gebeuren. Bij ons krijg je de kans om het uit te zoeken. Want we hebben het vertrouwen dat je goed met het ondernemingsgeld omgaat”, vertelt Fokke Wijnstra (54), medeoprichter van The Vision Web. “Iedereen kiest hier zelf met wie hij wil samenwerken. Als ondernemend en samen sturend team kun je zo’n micro-onderneming in het netwerk verder uitbouwen.”


Met die formule poogt The Vision Web het eigen ondernemerschap te stimuleren. Maar voor de wet gelden de medewerkers niet als ondernemers, maar hebben ze gewoon een dienstverband. Wijnstra: “Ze krijgen een vast salaris dat door de groep waarin ze werken zelf wordt bepaald. Transparantie is hier het sleutelwoord: door openheid ontstaat er een balans tussen je salaris en je toegevoegde waarde. Daarbovenop krijgt ieder team ongeveer 20 procent van de winst uit de eigen boetiek. De teamleden bepalen zelf hoe ze dat verdelen. En verder kan iedereen aandelen verwerven in The Vision Web.”


Het Bussumse bureau Kern Konsult brengt het belonen als ondernemers in een meer pure vorm in de praktijk. Kern Konsult noemt zichzelf geen adviesbureau, maar “bouwt samen met klanten aan creërende organisaties”. Hier is elke adviseur zelfstandig ondernemer. “Tien jaar geleden werkte iedereen hier nog in loondienst”, vertelt mededirecteur Madelon Kasteel (36). “De ommezwaai had niet te maken met het feit dat we beter werk wilden afleveren of meer geld wilden verdienen. We zijn van loondienst afgestapt omdat we consequent wilden zijn. In onze filosofie leggen we sterk de nadruk op de eigen verantwoordelijkheid. Als je die serieus neemt, moet je er ook zelf naar handelen, vonden we, en er de risico’s van dragen. Niet iedereen van de toen acht adviseurs wilde de omslag maken. Een is er vertrokken.”


De nu 25 adviseurs hebben allemaal een zelfstandigencontract met Kern Konsult. Daarin is afgesproken dat zij onder de vlag van Kern Konsult werken en zich houden aan de principes van het bedrijf. Van de maximaal vijf dagen die ze per week werken, zijn er vier voor eigen rekening. De vijfde dag is bestemd voor intervisie, productontwikkeling en overleg. Iedere adviseur staat minimaal 10 en maximaal 30 procent van zijn verdiensten af. Het precieze percentage hangt af van het soort opdracht. Ieder bepaalt binnen marges zijn eigen tarieven. Kern Konsult stuurt de factuur aan de klant en besteedt een deel van het afgedragen geld aan zaken als huisvesting, scholing en nieuwe producten. “Het grote voordeel hiervan vind ik de enorme vrijheid”, zegt Kasteel. Ik hoef in principe aan niemand toestemming te vragen en kan direct m’n eigen geld verdienen, terwijl ik tegelijkertijd kan terugvallen op de gemeenschap van adviseurs en ook voortdurend feedback krijg.”


Hun vorm van belonen en organiseren is niet zomaar toe te passen, erkennen zowel Wijnstra als Kasteel. “Het kan alleen als je werkt met heel zelfstandige mensen die opereren vanuit dezelfde principes”, aldus Kasteel. “Bij Kern Konsult is dit vastgelegd in de ‘genetische code’: geen dwarsliggers, maar ook geen volgers. We zien overigens wel regelmatig een vervorming optreden: spanning tussen wat goed is voor de organisatie en het individu. Een nadeel is dat deze vorm ook kan leiden tot een te grote interne vrijblijvendheid of juist tot te hard werken voor de klant. Daar hebben we hier dan ook voortdurend discussies over.”


Ook bij The Vision Web ligt het gevaar van doordraven voortdurend op de loer. Wijnstra: “Deze manier van werken geeft zóveel energie dat het soms moeilijk is om er mee te stoppen. We hebben hierdoor dan ook relatief veel mensen met een burn-out gehad. Verder moet je tegen je vrijheid kunnen.” Niet iedereen is er geschikt voor, erkennen Wijnstra en Kasteel. Daarom is het belangrijk om bij de aannemen van nieuwe mensen precies te weten wat zij van het bedrijf verwachten en vice versa.


Over de resultaten zijn beiden redelijk tevreden. Wijnstra: “De markt heeft na 11-9 een behoorlijke terugslag gehad. Wij hebben daar ook last van gehad, maar ik denk dat we door onze dynamische structuur meer veerkracht en creatieve oplossingen hebben gevonden dan anderen. Twee jaar geleden zaten we op het toppunt van onze groei met 500 mensen, nu zitten er nog 450. We presteren nog steeds beter dan het gemiddelde IT- bedrijf.”Kasteel: “Bij sommige adviseurs daalt de omzet nu iets door de teruglopende markt. Maar we krijgen veel vervolgopdrachten. Of deze organisatievorm financieel meer oplevert? Voor adviseurs die hoge omzetten willen maken wel, maar daar is het ons nooit om te doen geweest.”

Kanttekeningen

“Het concept is leuk, maar het werkt niet”, is de stellige overtuiging van Peter-Paul Kamerbeek, senior consultant bij de Human Capital Group van Deloitte & Touche. Hij is de drijvende kracht achter het Nationaal beloningsonderzoek.“We krijgen veel vragen over het belonen van ondernemend gedrag, zelden over het belonen van werknemers als ondernemers. Bedrijven willen toch graag de controle over hun medewerkers houden. De stelling ‘je werknemers belonen als ondernemers’ klopt niet, omdat een ondernemer zichzelf beloont. Eigenlijk komen alle voorbeelden neer op situaties die al bestaan.

  1. “Bij Drion lijkt het op winstdeling en ook wel degelijk prestatiebeloning. Hoe hoger de functie, hoe meer de resultaten van de onderneming beïnvloedbaar zijn door een man - bijvoorbeeld de ceo - en daarmee worden bedrijfsdoelstellingen zijn of haar individuele doelstellingen.”

  2. “The Vison Web betaalt salaris. De werknemers zijn daarmee geen ondernemers en krijgen gewoon een deel variabel betaald. Met dit systeem wordt wel ondernemend gedrag gestimuleerd. Overigens zie je dat als het minder gaat, ook het Web gaat praten over vrijheidsgraden.”

  3. “Bij Kern Konsult lijkt de constructie op wat veel consultancybureaus doen als ze werken met freelancers of eenpitters. Het is me overigens niet helemaal duidelijk wat de juridische constructie is. Is de vijfde dag verplicht? Krijgen ze geen geld als ze ziek zijn? Zo ja, dan is er vermoeden van een dienstverband.”

Sturing

Volgens Frans Drion kan belonen als zelfstandig ondernemer een goede vorm van salariëring zijn, mits de resultaten meetbaar zijn en realistisch. En het moet ook passen bij de medewerker. “Sommigen houden van de onzekerheid, anderen vinden het niks.” Het systeem kan in de ogen van Drion voor alle soorten bedrijven toegepast worden. En het hoeft zich ook niet te beperken tot de bovenste managementtop. Of het ook echt tot betere bedrijfsprestaties leidt, kan ook Drion niet zeggen: “We kunnen het niet vergelijken, maar we merken wel dat men het in bepaalde, competitief ingestelde organisaties, prettig vindt.”


Bij Kern Konsult is men vast van plan om in de toekomst op dezelfde voet door te gaan, maar bij The Vision Web heerst er wel enige twijfel, erkent Wijnstra: “Nu de markt verslechtert, hebben we felle discussies: moeten we de verworven vrijheden handhaven of is er meer sturing nodig?”